مهدی حاجیوند، کارشناس اقتصاد ورزش- عربستان سعودی از جمله کشورهای حاضر در جام جهانی ۲۰۲۶، به عنوان نمونهای بینظیر از پیوند میان «اقتصاد نفتی با سرمایهگذاری کلان» و «صنعت فوتبال بهعنوان موتور تحول ملی» مورد توجه قرار میگیرد.
به گزارش تجارت نیوز، عربستان با جمعیتی حدود ۳۶ میلیون نفر و بر اساس گزارش صندوق بینالمللی پول، با تولید ناخالص داخلی اسمی در حدود ۱.۱ تریلیون دلار، اقتصادی با درآمد سرانه تقریبی ۳۰,۰۰۰ دلار دارد که در زمره کشورهای با درآمد بالا طبقهبندی میشود و نرخ رشد اقتصادی آن حدود ۴.۴ درصد پیشبینی شده است.
در چنین ساختاری، فوتبال در عربستان سعودی یکی از مهمترین ابزارهای «چشمانداز ۲۰۳۰»، «تنوعبخشی به اقتصاد» و «دیپلماسی عمومی» محسوب میشود که با سرمایهگذاریهای بیسابقه در باشگاهها، جذب ستارگان جهانی و میزبانی رویدادهای بزرگ، به یکی از محورهای اصلی تحول ملی تبدیل شده است.
ساختار اقتصاد کلان و استراتژی ورزشی
اقتصاد عربستان سعودی که تا پیش از این به شدت به نفت وابسته بود، در چارچوب چشمانداز ۲۰۳۰ دستخوش تحولات اساسی شده است. ورزش و بهویژه فوتبال، نقشی کلیدی در این استراتژی دارند. دولت سعودی با سرمایهگذاریهای کلان از طریق صندوق سرمایهگذاری عمومی (PIF)، باشگاههایی مانند النصر، الهلال، الاهلی و الاتحاد را به مراکز جذب ستارگان جهانی تبدیل کرده و لیگ روشن (Saudi Pro League) را به یکی از جذابترین لیگهای جهان ارتقا داده است.
این رویکرد، علاوه بر ایجاد اشتغال و تحریک بخش خدمات، به عنوان یک اهرم قدرتمند برای برندسازی ملی و جذب گردشگر عمل میکند. هرچند سهم مستقیم ورزش در تولید ناخالص داخلی همچنان محدود است، اما اثر غیرمستقیم آن از طریق «جذب سرمایهگذاری خارجی»، «رشد گردشگری ورزشی»، «صادرات محتوای رسانهای» و «تنوعبخشی به درآمدهای غیرنفتی» به سرعت در حال افزایش است. مهمترین رویداد در تاریخ اقتصاد ورزش عربستان، میزبانی جام جهانی جام جهانی ۲۰۳۴ است.
انقلاب نقل و انتقالات؛ ستارگان جهانی در لیگ سعودی
شاید چشمگیرترین تحول در اقتصاد فوتبال عربستان، سرمایهگذاری بیسابقه در جذب ستارگان جهانی باشد. بر اساس گزارشهای منتشر شده، از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، باشگاههای سعودی بیش از ۲ میلیارد دلار برای خرید بازیکنان بزرگ جهان هزینه کردهاند. نقل و انتقالات عظیمی مانند انتقال نیمار از پاریسنژرمن به الهلال با مبلغ حدود ۹۰ میلیون یورو، کریستیانو رونالدو به النصر با قراردادی ۲۰۰ میلیون یورویی در سال، کریم بنزما به الاتحاد، نگولو کانته به الاتحاد، روبرتو فیرمینو به الاهلی و ریاض محرز به الاهلی، تنها بخشی از این انقلاب هستند.
بر اساس دادههای سایت ترنسفر مارکت، ارزش کل لیگ روشن سعودی در سال ۲۰۲۶ به بیش از ۱.۵ میلیارد یورو رسیده است و باشگاههای النصر (ارزش حدود ۳۰۰ میلیون یورو)، الهلال (ارزش حدود ۲۸۰ میلیون یورو) و الاتحاد (ارزش حدود ۱۸۰ میلیون یورو) در زمره باشگاههای باارزش خاورمیانه قرار دارند.
این سرمایهگذاریها نه تنها سطح فنی لیگ را به طرز چشمگیری ارتقا داده، بلکه حق پخش تلویزیونی لیگ سعودی را به یکی از پرفروشترین محصولات رسانهای در منطقه و حتی جهان تبدیل کرده است. بر اساس برآوردها، درآمد حق پخش لیگ سعودی در سال ۲۰۲۶ به بیش از ۲۰۰ میلیون دلار رسیده که نسبت به دوره قبل از ورود ستارگان، رشد بیش از ۴۰۰ درصدی را نشان میدهد.
برنامه جبران خدمات باشگاهی و تاثیر بر باشگاههای داخلی
با توجه به حضور پررنگ بازیکنان سعودی در تیم ملی و نیز حضور ستارگان خارجی، باشگاههای سعودی از دو محل اصلی بهرهمند میشوند؛ برنامه جبران خدمات باشگاهی فیفا و افزایش درآمدهای تجاری ناشی از شهرت جهانی بازیکنان.
بر اساس برنامه فیفا، به ازای هر روزی که بازیکنان در اردوی تیم ملی حضور داشته باشند، مبلغ حدود 11 هزار دلار به باشگاهها پرداخت میشود. با توجه به ترکیب ۲۶ نفره تیم ملی عربستان که عمدتا از بازیکنان باشگاههای داخلی تشکیل شده است (به جز چند بازیکن شاغل در اروپا)، باشگاههای بزرگی مانند الهلال (با ۷ بازیکن ملیپوش)، النصر (۶ بازیکن)، الاتحاد (۵ بازیکن) و الاهلی (۳ بازیکن) از این محل مبالغ قابلتوجهی (هر کدام بین ۵۰۰ هزار تا ۱.۵ میلیون دلار) دریافت خواهند کرد.
علاوه بر این، حضور ستارگان جهانی در این باشگاهها، درآمدهای حاصل از فروش بلیت، فروش البسه و کالاهای ورزشی، اسپانسرشیپ و مهماننوازی شرکتی را به طور بیسابقهای افزایش داده است.
بازار تجهیزات ورزشی؛ رشدی انفجاری
انقلاب فوتبال در عربستان، بازار تجهیزات ورزشی و کالاهای مرتبط با فوتبال را نیز به شدت تحت تاثیر قرار داده است. بر اساس گزارشهای تحقیقاتی، بازار تجهیزات ورزشی عربستان در سال ۲۰۲۶ به بیش از ۲.۵ میلیارد دلار رسیده که نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) آن حدود ۱۲ درصد برآورد میشود. فروش البسه رسمی باشگاهها و تیم ملی، توپهای فوتبال، کفشهای ورزشی و تجهیزات تمرینی با رشد چشمگیری مواجه شده است.
بر اساس دادههای منتشر شده، فروش البسه تیم ملی عربستان در آستانه جام جهانی ۲۰۲۶ نسبت به دوره مشابه در سال ۲۰۲۲، بیش از ۱۵۰ درصد رشد داشته است و فروش البسه باشگاههای بزرگ نیز با افزایش ۸۰ تا ۱۲۰ درصدی همراه بوده است. این رشد، نه تنها برای برندهای ورزشی بینالمللی مانند آدیداس و نایک که با باشگاههای سعودی قرارداد دارند، بلکه برای تولیدکنندگان و واردکنندگان داخلی نیز فرصتهای بینظیری ایجاد کرده است.
تیم ملی؛ نماد تحول و اتحاد ملی
تیم ملی عربستان با لقب «شاهینهای سبز» مهمترین نماد ورزشی کشور محسوب میشود. حضور در جام جهانی ۲۰۲۶ که پس از پیروزی تاریخی مقابل آرژانتین در جام جهانی قطر ۲۰۲۲ و میزبانی جام جهانی ۲۰۳۴، در سطح بالایی از میزان دیده شدن رسانهای قرار گرفته، به ارتقای برند ملی و افزایش جذابیت عربستان برای گردشگری و سرمایهگذاری کمک شایانی کرده است.
اثر اقتصادی تیم ملی این کشور از سه مجرای اصلی ارتقای برند ملی از طریق معرفی عربستان بهعنوان مقصدی مدرن و پیشرفته برای گردشگری و سرمایهگذاری، افزایش ارزش تجاری بازیکنان و جلب توجه استعدادیابهای جهانی، و تحریک مصرف داخلی از طریق فروش البسه و کالاهای ورزشی، تحقق مییابد.
اقتصاد هواداری و گردشگری ورزشی
اقتصاد هواداری در عربستان، با توجه به جمعیت ۳۶ میلیونی و درآمد سرانه بالا، به یک بازار پرسود برای صنعت ورزش تبدیل شده؛ و حضور در جام جهانی ۲۰۲۶، جریانهای گردشگری ورزشی را به شدت تقویت کرده است. تخمین زده میشود حدود ۵۰ تا ۷۰ هزار هوادار سعودی به ایالات متحده سفر کنند که هر یک به طور متوسط 5 تا 10 هزار دلار هزینه خواهند کرد که در مجموع به معنای تزریق ۲۵۰ تا ۷۰۰ میلیون دلار به اقتصادهای محلی شهرهای میزبان است.
عربستان؛ الگوی سرمایهگذاری کلان در ورزش
اقتصاد فوتبال عربستان سعودی نمونهای از یک مدل سرمایهگذاری کلان دولتی با هدف تنوعبخشی اقتصادی و برندسازی ملی است. در شرایطی که اقتصاد نفتی این کشور با چالشهای نوسانات قیمت نفت و لزوم کاهش وابستگی مواجه است، فوتبال به عنوان یکی از محورهای اصلی چشمانداز ۲۰۳۰، به موتور محرک تحول اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است.
مهمترین عوامل موفقیت این مدل، ترکیب چهار عنصر کلیدی است: سرمایهگذاری بیسابقه از طریق صندوق سرمایهگذاری عمومی (PIF) در جذب ستارگان جهانی و ارتقای لیگ داخلی، میزبانی رویدادهای بزرگ ورزشی (جام جهانی ۲۰۲۶ و ۲۰۳۴) که درآمدهای کلان و اکسپوژر جهانی به همراه دارد، برنامه جبران خدمات باشگاهی فیفا که منابع مالی قابلتوجهی را به باشگاههای داخلی تزریق میکند، و همافزایی با استراتژی توسعه ملی که از برندینگ ورزشی بهعنوان اهرمی برای تنوعبخشی اقتصادی و جذب گردشگر و سرمایه استفاده میکند.
در نهایت، تجربه عربستان نشان میدهد در اقتصادهای بزرگ با منابع مالی کلان، فوتبال میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای تحول اقتصادی، برندسازی ملی، دیپلماسی عمومی و تنوعبخشی به درآمدهای غیرنفتی تبدیل شود.
چالش اصلی اکنون برای این کشور، سرمایهگذاری مجدد عواید حاصل از میزبانی و حضور در جام جهانی در زیرساختهای پایدار ورزشی، توسعه استعدادیابی بومی و ایجاد اکوسیستمی است که بتواند در بلندمدت، بدون اتکا به سرمایهگذاریهای کلان دولتی، به تولید استعداد و جذب مخاطب ادامه دهد و از این جهش تاریخی به عنوان پلهای برای تبدیل شدن به یک قدرت پایدار فوتبالی در جهان استفاده کند.
گزارشهای بیشتر را در صفحه ورزشی بخوانید.