خط سلامت: بازار مکمل های افزایش تستوسترون هر سال میلیاردها دلار گردش مالی دارد. از افزایش عضله و قدرت بدنی گرفته تا بهبود میل جنسی، انرژی و حتی جوانسازی، وعده هایی هستند که روی بسته بندی این محصولات دیده می شود. اما آیا واقعاً این مکمل ها می توانند سطح تستوسترون را افزایش دهند یا بیشتر قربانی تبلیغات شده ایم؟ تازه ترین مطالعات نشان می دهد پاسخ به این سؤال به نوع کمبود تستوسترون، علت آن و حتی سبک زندگی فرد بستگی دارد.
به گزارش خط سلامت تستوسترون مهم ترین هورمون جنسی مردانه است، اما نقش آن تنها به باروری یا میل جنسی محدود نمی شود. این هورمون در حفظ توده عضلانی، استحکام استخوان ها، تولید گلبول های قرمز، عملکرد مغز، خلق و خو، توزیع چربی بدن و سلامت قلب و عروق نیز نقش اساسی دارد.
بطور طبیعی، از حدود ۳۰ تا ۴۰ سالگی، سطح تستوسترون مردان هر سال حدود یک درصد کاهش می یابد. البته این کاهش همیشه به معنای بیماری نیست و بسیاری از مردان بدون نیاز به درمان، زندگی کاملاً طبیعی دارند. درمان زمانی مطرح می شود که علاوه بر علائم بالینی، آزمایش های خون نیز کاهش واقعی تستوسترون را تأیید کنند.
چه عواملی باعث کاهش تستوسترون می شوند؟
اگرچه افزایش سن مهم ترین علت کاهش تدریجی تستوسترون است، اما عوامل متعددی می توانند این روند را تشدید کنند. چاقی، دیابت نوع ۲، سندرم متابولیک، اختلالات غده هیپوفیز، آسیب یا بیماریهای بیضه، برخی بیماریهای ژنتیکی مانند سندرم کلاینفلتر، درمان سرطان، مصرف طولانی مدت داروهای مخدر و اپیوئیدی، استرس مزمن، کم خوابی، سوءتغذیه و مصرف بیش از حد الکل از مهم ترین عوامل کاهش تستوسترون محسوب می شوند. در بسیاری از این افراد، اصلاح سبک زندگی می تواند بخش قابل توجهی از کاهش هورمون را جبران کند.
درمان جایگزینی تستوسترون با مکملهای بدنسازی تفاوت دارد
یکی از رایجترین اشتباهات، یکسان دانستن درمان جایگزینی تستوسترون (TRT) با مکملهای موجود در بازار است.
درمان جایگزینی تستوسترون یک درمان پزشکی است که تنها برای مردانی تجویز میشود که دچار هیپوگنادیسم یا کمبود واقعی تستوسترون هستند. این درمان با تجویز پزشک و به شکل تزریق، ژل پوستی، چسب یا کپسول انجام میشود.
در مقابل، مکملهای افزایش تستوسترون معمولاً ترکیبی از ویتامینها، مواد معدنی، گیاهان دارویی یا پیشسازهای هورمونی هستند و اغلب بدون نسخه فروخته میشوند. بسیاری از این محصولات ادعاهای بزرگی دارند، اما شواهد علمی محکمی برای اثربخشی بیشتر آنها وجود ندارد.
آیا درمان جایگزینی تستوسترون مؤثر است؟
بر اساس راهنماهای انجمن غدد درون ریز آمریکا (Endocrine Society) و انجمن اورولوژی آمریکا (AUA)، درمان جایگزینی تستوسترون در مردانی که کمبود واقعی این هورمون دارند، می تواند مزایای قابل توجهی داشته باشد.
مطالعات نشان داده اند این درمان می تواند میل جنسی و عملکرد جنسی را بهبود دهد، توده عضلانی و قدرت بدنی را افزایش دهد، تراکم استخوان را حفظ کند، کم خونی ناشی از کمبود تستوسترون را اصلاح کند و در برخی بیماران موجب بهبود خلق وخو، انرژی و کیفیت زندگی شود.
مطالعه بزرگ TRAVERSE که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد نیز نشان داد درمان استاندارد تستوسترون در مردانی که کمبود این هورمون دارند، خطر بروز سکته قلبی یا حمله قلبی را نسبت به گروه کنترل افزایش نمی دهد؛ هرچند احتمال برخی عوارض مانند فیبریلاسیون دهلیزی، لخته های وریدی و افزایش گلبول های قرمز خون در برخی افراد بیشتر است.
مکمل های افزایش تستوسترون واقعاً چقدر مؤثرند؟
این بخش همان جایی است که تبلیغات از علم فاصله می گیرد. مرورهای نظاممند منتشرشده سال های اخیر نشان می دهد بیشتر مکمل هایی که با عنوان «تقویت تستوسترون» فروخته می شوند، شواهد علمی قوی برای افزایش معنیدار سطح تستوسترون ندارند.
برخی ترکیبات مانند DHEA، اسید D-آسپارتیک، آشواگاندا، شنبلیله، زینک یا ویتامین D ممکن است در برخی افراد خاص و در صورت وجود کمبود تغذیه ای یا شرایط ویژه، اثرات محدودی داشته باشند، اما در مردان سالم معمولاً افزایش چشمگیری در سطح تستوسترون ایجاد نمی کنند. به بیان دیگر، هیچ مکمل گیاهی یا غذایی تاکنون نتوانسته اثری مشابه درمان جایگزینی تستوسترون در افراد مبتلا به کمبود واقعی این هورمون نشان دهد.
مصرف خودسرانه چه خطراتی دارد؟
برخلاف تصور بسیاری از افراد، افزایش بیش از حد تستوسترون همیشه مفید نیست. مصرف خودسرانه هورمون تستوسترون یا فرآورده های غیرمجاز می تواند باعث افزایش غلظت خون، آکنه شدید، ناباروری، کوچک شدن بیضه ها، اختلالات کبدی، تشدید آپنه خواب، احتباس مایعات و در برخی افراد افزایش خطر لخته شدن خون شود.
همچنین مصرف تستوسترون خارجی می تواند تولید طبیعی اسپرم را سرکوب کند و یکی از علل ناباروری مردان جوان باشد. به همین دلیل، پزشکان توصیه می کنند پیش از شروع هرگونه درمان، حداقل دو آزمایش صبحگاهی برای اندازه گیری تستوسترون انجام شود و درمان تنها در صورت وجود علائم و تأیید آزمایشگاهی آغاز شود.
آیا می توان تستوسترون را بطور طبیعی افزایش داد؟
خبر خوب این است که در بسیاری از مردان، تغییر سبک زندگی مؤثرتر از مصرف مکمل های گرانقیمت است.
کاهش وزن
چاقی یکی از مهم ترین عوامل کاهش تستوسترون است. مطالعات نشان داده اند کاهش حتی ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن می تواند باعث افزایش قابل توجه سطح تستوسترون شود.
ورزش قدرتی
تمرینات مقاومتی مانند وزنه برداری و تمرینات ترکیبی از مؤثرترین روش های طبیعی برای تحریک تولید تستوسترون هستند. البته تمرینات بسیار شدید بدون استراحت کافی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشند.
خواب کافی
بیشتر ترشح تستوسترون هنگام خواب رخ می دهد. خواب کمتر از شش ساعت در شب می تواند ظرف مدت کوتاهی سطح این هورمون را کاهش دهد. متخصصان معمولاً هفت تا نه ساعت خواب باکیفیت را توصیه می کنند.
تغذیه متعادل
رژیم غذایی سرشار از پروتئین کافی، چربیهای سالم، غلات کامل، میوه، سبزیجات و مواد معدنی مانند روی و منیزیم به عملکرد طبیعی سیستم هورمونی کمک می کند. در مقابل، رژیمهای بسیار سخت، کمبود کالری شدید و مصرف زیاد غذاهای فوق فرآوری شده می توانند تولید تستوسترون را مختل کنند.
کنترل استرس
استرس مزمن باعث افزایش هورمون کورتیزول می شود؛ هورمونی که در صورت بالا بودن مداوم، می تواند تولید تستوسترون را کاهش دهد. فعالیت بدنی منظم، مدیتیشن، خواب کافی و مدیریت فشارهای روانی در حفظ تعادل هورمونی نقش مهمی دارند.
جمعبندی
تستوسترون هورمونی حیاتی برای سلامت مردان است، اما کاهش آن همیشه نیازمند درمان نیست. اگر کمبود تستوسترون با علائم بالینی و آزمایش خون تأیید شود، درمان جایگزینی تستوسترون می تواند تحت نظر پزشک فواید قابل توجهی داشته باشد.
در مقابل، بسیاری از مکمل های افزایش تستوسترون که در بازار تبلیغ می شوند، شواهد علمی محدودی دارند و نباید جایگزین درمان پزشکی شوند. در بسیاری از موارد، اصلاح سبک زندگی، کاهش وزن، خواب کافی، ورزش منظم و تغذیه سالم مؤثرترین و ایمن ترین راه برای حفظ سطح طبیعی تستوسترون و سلامت عمومی بدن هستند.
منابع
Bhasin S, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2018
Mulhall JP, et al. American Urological Association Guideline: Testosterone Deficiency. Updated 2024
Lincoff AM, et al. Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy (TRAVERSE Trial). New England Journal of Medicine. 2023
Corona G, et al. Testosterone Replacement Therapy: Long-term Safety and Efficacy. Nature Reviews Urology. 2024
Zhu A, et al. Diet, Exercise and Lifestyle Factors Affecting Testosterone Levels: A Systematic Review. Nutrients. 2024
Handelsman DJ. Testosterone and Male Ageing. Lancet Diabetes & Endocrinology. 2023