سوخو 24 یکی از مهمترین هواپیماهای موجود در نیروی هوایی ایران است که توانسته عملیات موفق بر فراز پایگاه ارتش امریکا در العدید قطر داشته باشد.
برای مخاطب ایرانی، سوخو-۲۴ تنها یک جنگنده بمبافکن روسی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین هواپیماهای تهاجمی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود. این هواپیما که از دهه ۱۳۷۰ وارد خدمت ایران شد، طی سالهای اخیر همواره در مأموریتهای نظامی، تمرینهای مشترک و عملیاتهای برونمرزی نقش مهمی داشته است. نام سوخو-۲۴ بار دیگر پس از درگیریهای اخیر منطقه و گزارشهایی درباره استفاده از آن در عملیات علیه پایگاه آمریکایی العدید قطر بر سر زبانها افتاد.
سوخو 24؛ بمبافکن تاکتیکی با قابلیت نفوذ در ارتفاع پایین
سوخو-۲۴ (Sukhoi Su-24) که با نام ناتو «Fencer» شناخته میشود، یک بمبافکن تاکتیکی دو سرنشینه و دوموتوره ساخت اتحاد جماهیر شوروی است. طراحی این هواپیما از اواخر دهه ۱۹۶۰ آغاز شد و نخستین پرواز آن در سال ۱۹۷۰ انجام گرفت. هدف اصلی از ساخت سوخو-۲۴، ایجاد جنگندهای بود که بتواند در هر شرایط آبوهوایی، شب و روز و با پرواز در ارتفاع بسیار پایین از دید رادارها پنهان مانده و اهداف زمینی را با دقت بالا منهدم کند.
یکی از شاخصترین ویژگیهای سوخو-۲۴، استفاده از بالهای متغیر (Swing Wing) است. این فناوری اجازه میدهد زاویه بالها بسته به شرایط پرواز تغییر کند؛ در سرعتهای پایین بالها بازتر هستند تا برخاست و فرود آسانتر شود و در سرعتهای بالا به عقب جمع میشوند تا مقاومت هوا کاهش یابد و سرعت افزایش پیدا کند.
مشخصات فنی سوخو 24
سوخو-۲۴ حدود ۲۲ متر طول و نزدیک به ۱۸ متر دهانه بال در حالت باز دارد. وزن خالی آن حدود ۲۲ تن است و حداکثر وزن برخاست آن به بیش از ۳۹ تن میرسد.
این هواپیما از دو موتور توربوفن Saturn AL-21F-3A بهره میبرد که هر کدام حدود ۱۱۲ کیلونیوتن رانش با پسسوز تولید میکنند. حداکثر سرعت سوخو-۲۴ در ارتفاع بالا ۱.۶ ماخ (حدود ۱۷۰۰ کیلومتر بر ساعت) است و برد عملیاتی آن با مخازن سوخت داخلی به بیش از ۱۱۰۰ کیلومتر میرسد؛ البته با سوختگیری هوایی یا مخازن خارجی، این برد به شکل قابل توجهی افزایش پیدا میکند.
سوخو-۲۴ توان حمل حدود ۸ تن انواع مهمات را روی هشت جایگاه حمل سلاح دارد. این جنگنده قادر است بمبهای سقوط آزاد، بمبهای هدایتشونده لیزری، موشکهای هوا به سطح، موشکهای ضد رادار، راکتهای هدایتنشونده و غیرهدایتشونده و همچنین موشکهای هوا به هوا برای دفاع از خود را حمل کند. توپ داخلی ششلول ۲۳ میلیمتری GSh-6-23 نیز از دیگر تسلیحات استاندارد آن است.
سوخو-۲۴ چگونه وارد ایران شد؟
داستان ورود سوخو-۲۴ به ایران به جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ بازمیگردد. در آن زمان تعدادی از هواپیماهای نیروی هوایی عراق برای جلوگیری از نابودی توسط نیروهای ائتلاف به ایران پناه آوردند. بخشی از این هواپیماها سوخو-۲۴ بودند که بعدها در اختیار نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران قرار گرفتند. پس از آن ایران تعدادی سوخو-۲۴ دیگر از روسیه خریداری کرد و به مرور با اجرای برنامههای تعمیر اساسی و ارتقای سامانههای ناوبری، راداری و تسلیحاتی، عمر عملیاتی این ناوگان را افزایش داد.
امروزه سوخو-۲۴ یکی از مهمترین هواپیماهای تهاجمی نیروی هوایی ایران محسوب میشود و در کنار جنگندههایی مانند اف-۴ فانتوم، نقش اصلی در اجرای حملات دوربرد علیه اهداف زمینی را بر عهده دارد.
نقش سوخو-۲۴ در عملیاتهای نظامی
در سالهای اخیر تصاویر متعددی از حضور سوخو-۲۴های ایرانی در رزمایشهای مختلف منتشر شده است. این جنگنده به دلیل توانایی حمل حجم بالایی از مهمات، پرواز در ارتفاع پایین و نفوذ به عمق مناطق تحت پوشش پدافند هوایی، همچنان یکی از مؤثرترین ابزارهای حمله زمینی ایران محسوب میشود. کارشناسان نظامی معتقدند اگرچه سوخو-۲۴ نسبت به جنگندههای نسل جدید از نظر سامانههای الکترونیکی قدیمیتر است، اما در صورت برخورداری از پشتیبانی مناسب و استفاده از مهمات هدایتشونده، هنوز هم میتواند مأموریتهای پیچیده تهاجمی را با موفقیت انجام دهد.
نقش سوخو-۲۴ ایران در حمله به پایگاه العدید و ارتش امریکا
در جریان درگیریهای نظامی سال ۲۰۲۶، نام جنگنده بمبافکن سوخو-۲۴ بار دیگر در صدر اخبار نظامی منطقه قرار گرفت. این هواپیما که از دههها پیش یکی از مهمترین ابزارهای تهاجمی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود، در عملیاتی علیه پایگاه هوایی العدید قطر به کار گرفته شد؛ پایگاهی که بهعنوان بزرگترین مرکز استقرار نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه شناخته میشود و نقشی کلیدی در هدایت عملیات هوایی ایالات متحده در منطقه دارد. حضور هزاران نظامی آمریکایی، استقرار هواپیماهای سوخترسان، هواپیماهای شناسایی، جنگندهها و مراکز فرماندهی پیشرفته، العدید را به یکی از مهمترین اهداف راهبردی آمریکا در منطقه تبدیل کرده است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، ایران در این عملیات علاوه بر استفاده از موشکهای بالستیک و پهپادهای تهاجمی، دو فروند سوخو-۲۴ را نیز برای اجرای مأموریتی دوربرد به سمت العدید اعزام کرد. انتخاب این هواپیما بیدلیل نبود؛ زیرا سوخو-۲۴ از زمان طراحی در اتحاد جماهیر شوروی برای نفوذ به عمق خاک دشمن و اجرای حملات دقیق علیه اهداف زمینی ساخته شده است. یکی از مهمترین ویژگیهای این بمبافکن، توانایی پرواز در ارتفاع بسیار پایین است؛ قابلیتی که به خلبانان اجازه میدهد با استفاده از ناهمواریهای زمین، احتمال شناسایی توسط رادارهای دشمن را کاهش دهند و تا حد امکان به هدف نزدیک شوند.
گزارشهای منتشرشده حاکی از آن است که دو سوخو-۲۴ ایرانی با بهرهگیری از همین تاکتیک، مسیر خود را به سمت پایگاه العدید طی کردند و بخش عمدهای از مسیر را در ارتفاع پایین به پرواز ادامه دادند. هدف از این روش، عبور از پوشش راداری و نزدیک شدن به منطقه عملیاتی بدون جلب توجه سامانههای هشدار زودهنگام بود. با این حال، در مراحل پایانی مأموریت، سامانههای پدافند هوایی و شبکه مراقبت هوایی قطر فعالیت این هواپیماها را شناسایی کردند و جنگندههای رهگیر برای مقابله با آنها به پرواز درآمدند.
پس از آن، درگیری هوایی میان جنگندههای قطری و سوخوهای ایرانی شکل گرفت. برخی گزارشهای منتشرشده از سوی منابع غربی و مقامهای قطری مدعی هستند که هر دو فروند سوخو-۲۴ پیش از رسیدن به هدف سرنگون شدند و نتوانستند مأموریت خود را به پایان برسانند. در مقابل، ایران اطلاعات رسمی محدودی درباره جزئیات این عملیات منتشر کرده و تاکنون توضیح کاملی درباره سرنوشت این دو هواپیما یا نحوه اجرای مأموریت ارائه نشده است. به همین دلیل، روایتهای متفاوتی درباره این عملیات وجود دارد و همه جزئیات آن بهصورت مستقل قابل تأیید نیست.
فارغ از نتیجه نهایی عملیات، استفاده از سوخو-۲۴ در چنین مأموریتی نشان میدهد که این هواپیما همچنان جایگاه مهمی در دکترین تهاجمی نیروی هوایی ایران دارد. اگرچه طراحی سوخو-۲۴ به بیش از پنج دهه قبل بازمیگردد، اما توان حمل چندین تن مهمات، برد عملیاتی مناسب، قابلیت پرواز در ارتفاع پایین و امکان اجرای حملات دوربرد باعث شده است این بمبافکن همچنان در مأموریتهای راهبردی مورد استفاده قرار گیرد. در عین حال، کارشناسان نظامی معتقدند که این هواپیما در برابر سامانههای پدافند هوایی مدرن، شبکههای یکپارچه هشدار زودهنگام و جنگندههای نسل جدید با چالشهای قابل توجهی روبهرو است. با این وجود، حضور سوخو-۲۴ در عملیات علیه پایگاه العدید نشان داد که این بمبافکن هنوز یکی از ارکان اصلی توان تهاجمی دوربرد نیروی هوایی ایران به شمار میرود و در مأموریتهای حساس و راهبردی همچنان نقشآفرینی میکند.
جمعبندی
سوخو-۲۴ را میتوان یکی از مهمترین بمبافکنهای تاکتیکی تاریخ هوانوردی نظامی شوروی و همچنین یکی از ارزشمندترین داراییهای تهاجمی نیروی هوایی ایران دانست. توان حمل مهمات سنگین، قابلیت نفوذ در ارتفاع پایین، برد مناسب و امکان اجرای عملیات در تمام شرایط آبوهوایی باعث شده است این هواپیما پس از بیش از پنج دهه همچنان در خدمت چند کشور از جمله ایران باقی بماند. هرچند فناوری آن با جنگندههای نسل چهار و نیم و پنجم قابل مقایسه نیست، اما ارتقاهای انجامشده و تجربه عملیاتی خدمه ایرانی سبب شده سوخو-۲۴ همچنان یکی از ارکان اصلی توان حمله زمینی و عملیاتهای دوربرد ایران باشد.